Рэстаўрацыйныя і даследчыя працы ў Крэўскім замку працягваюцца. У гэтым сезоне археолагі выявілі падмурак замкавага моста і артэфакты, а ў перспектыве з дапамогай ШІ-інструментаў плануюць аднавіць пашкоджаныя фрэскі, якія зараз знаходзяцца пад заваламі. Журналісты Times.by апісалі, як вядуцца раскопкі.
Кейстут загінуў у Крэўскім замку
Зараз археолагі вывучаюць абарончы роў перад замкам і працягваюць працаваць у Княжай вежы (данжоне), даследуючы яе ўнутраны перыметр. Сцены замка закансервуюць, каб захаваць гістарычны выгляд, але для гэтага патрэбна поўная рэканструкцыя данжона.
«Данжон – гэта галоўная вежа Крэўскага замка. Унізе ўваходу ў яе не было. Перамяшчэнне адбывалася толькі праз унутраныя галерэі ў сценах», – расказвае вядучы навуковы супрацоўнік аддзела гісторыі Беларусі IX–XVIII стагоддзяў і археаграфіі Інстытута гісторыі Алег Дзярновіч.
Распаўсюджаная назва крэўскага данжона – Княжая вежа, але многія называюць яе вежай Кейстута. Справа ў тым, што паводле летапіснай традыцыі менавіта ў Крэўскім замку загінуў літоўскі князь Кейстут.
Дзярновіч прыводзіць некалькі пацвярджальных фактаў. У ВКЛ у пачатковы перыяд была даволі архаічная палітычная сістэма. У нашым рэгіёне было два варыянты перадачы ўлады – рымскі і варварскі. У першым выпадку ўлада пераходзіла ад бацькі да сына, а ў другім размяркоўвалася паміж братамі.
“Гэта тлумачыць, чаму палітычная сістэма Вялікага княства Літоўскага была такой нестабільнай. Таму, калі памёр вялікі князь літоўскі Альгерд, першым сярод князёў быў ягоны брат Кейстут. Але ў новых рэаліях улада павінна была перайсці да сына Альгерда – князя Ягайлы», – кажа гісторык.
У выніку супрацьстаянне традыцый і новых правілаў пераемнасці ўлады прывяло да канфлікту паміж Кейстутам і Ягайлам. Першы быў узяты ў палон Ягайла па шляху ў Вільню, але яму ўдалося вызваліцца. Пасля гэтага ён змог захапіць свайго дзядзьку Кейстута і стрыечнага брата Вітаўта, якіх ён змясціў у Крэўскім замку.
У хроніках гаворыцца, што Кейстут быў заключаны ў вежы, а Вітаўт – у пакоях.
«Мы можам інтэрпрэтаваць гэтую звестку, ведаючы тапаграфію Крэўскага замка. Гэта, вядома, версія, але яна пабудавана на пэўнай аргументацыі», – лічыць спецыяліст.
Вітаўт утрымліваўся ў адным з верхніх ярусаў, бо вядома, што яму ўдалося ўцячы, – верагодна, ён змог спусціцца праз баявую галерэю. Кейстута ўтрымлівалі ў стражэйшых умовах, таму што прэтэндэнтам на ўладу лічыўся менавіта ён.
«Хутчэй за ўсё, Кейстут быў заключаны на гэтым цокальным ярусе, уваход у які мы і бачым зараз. Для нас гэтае памяшканне мае мемарыяльнае значэнне, бо, калі верыць летапісам, гэта менавіта тое месца, дзе ён быў задушаны», – распавядае Алег Дзярновіч.
Фрэскі Крэўскага замка адновяць з дапамогай сучасных тэхналогій
Завалы ў Княжай вежы яшчэ трэба будзе разабраць. Па звестках тут былі скляпенні, распісаныя фрэскамі. Пасля мангольскага нашэсця на ўсходзе Русі пісаць фрэскі перасталі – адбыўся культурны рэгрэс. Традыцыя захавалася толькі ў Ноўгарадзе і Пскове. А Крэўскі замак – гэта яркі прыклад роспісу сцен фрэскамі ў XIV стагоддзі.
Алег Дзярновіч нагадаў, што другой жонкай Альгерда была Ульяна Цвярская. З ёй у замак магла прыехаць цэлая арцель майстроў, якая і распісала гатычны замак візантыйскімі фрэскамі, што дало сінтэз культур.
Пасля таго як замак моцна пацярпеў ад нападу князя Свідрыгайлы ў 1433 годзе, скляпенні, распісаныя фрэскамі, абваліліся ўнутр вежы. Цяпер, каб іх аднавіць, трэба будзе адсканаваць усе фрагменты, знойдзеныя падчас раскопак. Іх плануюць аднаўляць пры дапамозе штучнага інтэлекту.
Насыпная дзюна і гатычная чарапіца: што археолагі знайшлі ў гэтым сезоне?
Дадатковым пацверджаннем факту, што ў Крэўскім замку як вялікакняскай рэзідэнцыі пастаянна жылі, служаць знаходкі кафлі. Распаўсюджванне печаў з кафлямі ў XIV стагоддзі на нашай тэрыторыі зрабіла магчымым пражыванне ў каменных памяшканнях, тлумачыць Дзярновіч.
У гэтым археалагічным сезоне высветлілася, што сцяна замка стаіць на насыпанай пясчанай дзюне, таму падмурак перад ровам неглыбокі і тут няма скляпоў. У некаторых частках замка падмурак дасягае 4,5 м, а каля Княжай вежы ён ідзе на глыбіню ўсяго 1 метр.
«Першае міні-адкрыццё, якое было зроблена: мы зразумелі, што дзюна насыпная. У верхніх пластах гэтага жоўтага пяску знайшлі разбіты гаршчок XIV стагоддзя, які належаў будаўнікам Крэўскага замка», – працягвае гісторык.
У час раскопак рова археолагі выйшлі на старажытны гарызонт будаўніцтва ўмацаванняў. Знайшлі шмат бітай цэглы і гатычнай чарапіцы XIV стагоддзя.
Высветлілася, што роў адыходзіў ад сцяны на 2 м, але пакуль незразумела, якой шырыні ён быў. Роў ствараў вялікую абвадненую прастору перад замкам. Таму перад галоўнай брамай быў пад’ёмны драўляны мост, які таксама адрэстаўруюць.
Знойдзены падмурак замкавага моста
Сёлета на тэрыторыі замка было закладзена некалькі траншэй і раскопак — археолагі знайшлі падмуркі замкавага моста.
«Малая брама Крэўскага замка знаходзіцца даволі высока над узроўнем зямлі. Гэта значыць, што тут былі знешні і ўнутраны мост, які быў перакінуты праз замкавую сажалку», – распавядае Дзярновіч.
Унутры замка ён збіраў лішнюю ваду, асушваючы іншыя ўчасткі ўнутры перыметра ахоўных сцен. Частка маста праз сажалку была, верагодна, пад’ёмнай. Сам мост быў драўляны, бо ў падмурку знайшлі адтуліны для паль.
Апошнія адкрыцці цалкам мяняюць уяўленне вучоных аб Крэўскім замку. Раней меркавалі, што ён мог быць фалькбургам, гэта значыць крэпасцю, дзе ў выпадку нападу хавалася мясцовае насельніцтва са сваімі пажыткамі.
Цяпер пераважае ідэя, што ў Крэве размяшчалася рэзідэнцыя князёў, што пацвярджаецца элементамі элітарнай палацавай культуры, якая тут была, напрыклад фрэскамі. Практычна ўся прастора ўздоўж сцен была забудавана будынкамі на каменных падмурках. Тут размяшчаліся і жаўнерні, дзе пражываў гарнізон.
«Сёння мы перажываем адзін з самых актыўных этапаў рэстаўрацыі і вывучэння Крэўскага замка, які распачаўся ў 2017 годзе. За гэты час закансерваваны былі Княжая вежа і ўсе чатыры сцены», – кажа гісторык.
Як далей будуць весціся раскопкі?
Па словах Дзярновіча, наступным важным этапам у рэканструкцыі стане стварэнне музея ў вежы Кейстута. Усе працы ў Крэўскім замку фінансуюцца з дзяржаўнага бюджэту.
«Па датах цяжка сказаць, але спадзяюся, пры належным фінансаванні, можа, праз 5–7 гадоў я вас запрашу сюды. І мы спусцімся на цокальны ярус і паглядзім на месца, дзе сядзеў у зняволенні Кейстут ва ўжо адрэстаўраваным данжоне», – кажа Дзярновіч.
Чытайце таксама: Крэўскі замак працягваюць рэканструяваць: якім будуць музей і новыя этапы
